Nieuw boek in aantocht!

Voorjaar 2027 verschijnt bij Uitgeverij Unieboek I Het Spectrum mijn boek met de titel Een onmisbaar beroep. Verpleegkundigen in Nederland, 1850-2025. Het beschrijft de lange weg die het verpleegkundig beroep gedurende de laatste anderhalve eeuw heeft afgelegd. Van de eerste vormen van georganiseerde verpleging tot de erkenning van de onmisbare professionals van nu. Die weg zat vol met hindernissen. Verpleegkundigen moesten zich voortdurend aanpassen aan veranderende sociale verhoudingen, aan de zich wijzigende hiërarchie in de gezondheidszorg, aan nieuwe vereisten voor opleidingen en aan de alsmaar groeiend zorgvraag vanuit de samenleving. Dit alles vereiste flexibiliteit en veerkracht.

Dit boek gaat over de emancipatie van honderdduizenden vrouwen. De verpleging was vanaf 1850 lange tijd een van de weinige beroepen, waarmee ze een bestaan konden opbouwen. Zij verdienen het om een gezicht te krijgen. Met veel beeldmateriaal, kaders met interessante weetjes, voorzien van noten en literatuur, vertel ik in dit boek de meeslepende geschiedenis van een onmisbare beroepsgroep.

18 juli 1947 was een mooie zomerse dag. Op deze dag ontving de jonge Helena Maria Verheul, helpster namens het Rode Kruis, uit handen van Prinses Juliana de bijzondere Florence Nightingale Medaille.

Ze was die dag niet de enige die in de schijnwerpers stond. Nog drie verpleegsters en een Rode Kruis helpster werden die dag met deze bijzondere medaille geëerd. Alle vijf hadden zich buitengewoon dapper gedragen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Pulchri Studio in Den Haag was tot de nok gevuld met hoogwaardigheidsbekleders en familieleden.

Op jonge leeftijd

Helpster van het Rode Kruis

Helena Maria (Lenie) Verheul was geboren op 3 september 1922. Over haar jeugd is weinig bekend, behalve dat ze katholiek was en bepaald niet verlegen. Zo schreef ze als leerling van de R.K. Huishoudschool in 1939 een brief aan Koningin Wilhelmina met de vraag of zij loten van haar wilde kopen. Van de particuliere secretaris van de Koningin kreeg ze een brief terug met een vriendelijke afwijzing. Waarschijnlijk volgde Lenie Verheul na de huishoudschool de opleiding tot helpster van het Rode Kruis. Deze opleiding was vlak voor het uitbreken van de oorlog zeer populair. Hij duurde twee jaar en werd in de wereld van de verpleging beschouwd als regelrechte concurrentie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Lenie Verheul bij huisarts G. J. de Maat te Heijthuijsen. Daar assisteerde ze dag en nacht onder gevaarlijke omstandigheden bij de transporten van zieken en gewonden naar Roermond. Op zich al een medaille waard! De Florence Nightingale Medaille kreeg ze echter om een andere reden, zoals ze tijdens een bezoek aan het Florence Nightingale Instituut in 2005 vertelde.

Florence Nightingale medaille met klein draagmodel

“Hij had blijkbaar iets goed te maken”

Op een nacht kreeg de huisarts bericht dat verderop een zwaargewond meisje lag. Hij aarzelde geen moment en reed samen met Lenie Verheul met paard en wagen naar de plek des onheils. Het bleek dat het meisje in een mijnenveld terecht was gekomen. Hoe redde hij dit gewonde meisje uit het gevaarlijke mijnenveld? De kans op een ontploffing, met de dood voor hem en het meisje tot gevolg, was groot. De huisarts vroeg of Lenie Verheul die taak op zich wilde  nemen en stuurde de jonge Lenie het veld in om het meisje te redden. En dat lukte haar. Ze vertelde later dat ze geen moment had geaarzeld om deze gevaarlijke taak op zich te nemen.

Na de oorlog verspreidde het Nationale Rode Kruis een oproep om verpleegsters en helpsters, die zich dapper hadden gedragen tijdens de oorlog, voor te dragen voor de prestigieuze Florence Nightingale Medaille. Om onduidelijke reden werd deze oproep vooral in het zuiden des lands verspreid en met name onder organisaties voor wijkverpleging. De Limburgse huisarts herinnerde zich het voorval en droeg Lenie Verheul voor de medaille voor. “Hij had blijkbaar iets goed te maken”, aldus Lenie Verheul in 2005.

Lenie met collega’s

Van huishoudschool leerling tot arts

Het lijkt erop dat Lenie Verheul na 1947 de opleiding voor de A-verpleging gevolgd heeft. Helaas is niet duidelijk waar ze dat deed. Ook deed ze de net opgerichte Tropencursus in het Rotterdamse Havenziekenhuis. Ze woonde in die periode in Wassenaar en duidelijk is dat al haar vervolgstappen erop gericht waren om Nederland te verlaten. In 1949 kreeg ze bij de Geneeskundige Dienst der Koninklijke Landmacht een aanstelling als verpleegster bij het Nederlandse Verpleegsterscorps der Koninklijke Landmacht, afgekort N. V. K. L. Ze kreeg de rang van 2^de luitenante. In 1951 informeerde ze bij de Missieschool voor jonge vrouwen in Ubbergen naar de kosten voor een missieopleiding. Die waren trouwens niet mis. De half jaarlijkse opleiding met kost en inwoning en bijbehorende cursus kostte 650 gulden. Het is niet duidelijk of ze deze cursus is gaan volgen, maar in 1951 deed ze een poging om als verpleegster op het schip de Johan van Oldenbarnevelt te komen werken. Dit grote schip, gebouwd in 1929, werd vooral gebruikt voor de passagiersvaart tussen Amsterdam en Koloniën. Tijdens de oorlog werden er grote troepenverplaatsingen mee uitgevoerd. Op dat moment was er geen plaats voor Lenie Verheul, maar korte tijd later ontving ze een vriendelijke brief van het hoofd van de Geneeskundige Dienst van de Stoomvaart Maatschappij waarin hij verwachtte ‘zuster Verheul’ spoedig te kunnen plaatsen. In 1952 deed Lenie Verheul een opmerkelijke stap. Ze vroeg toestemming aan de Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen om “zonder in bezit te zijn van het daartoe door de hoger-onderwijswet gevorderde getuigschrift” toegelaten te worden tot examens in de Faculteit der Geneeskunde aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Er werd over deze uitzonderlijke aanvraag op hoog niveau overleg – ook met de curatoren van de Rijksuniversiteit -, en men had besloten dit verzoek te honoreren.

Naar Chili

In 1958 behaalde Lenie Verheul het artsexamen en een jaar later is ze aanwezig bij de uitreiking van de Florence Nightingale Medaille aan Bep Engelberts. Daarna begon haar internationale avontuur. Het diploma Spaans had ze inmiddels op zak. Ze was in Nederland al voor de wet getrouwd met Leo Duijndam, waarna het huwelijk in 1960 op Aruba voor de kerk werd ingezegend. Het stel ging wonen in Temuco, zo’n 600 kilometer verwijderd van de hoofdstad Santiago. Daar kreeg het echtpaar drie kinderen, van wie er in 2005 twee aanwezig waren bij Lenie Verheuls bezoek in Nederland. Waarschijnlijk is 4 januari 2015 de sterfdag van Helena Maria Verheul, de 7^de dappere dame.

Op bezoek in het museum van het Florence Nightingale Instituut in 2005

Op 18 juli 1947 reikte Prinses Juliana in Den Haag aan deze vijf dappere vrouwen de Florence Nightingale Medaille uit. Vier dames waren aanwezig, vader Bloem vertegenwoordigde zijn overleden dochter Rie. Aan deze feestelijke gebeurtenis was enig gedoe vooraf gegaan, want de zaal van Studio Pulchri was veel te klein voor zoveel belangstellenden. Het is niet bekend wie Lenie Verheul had meegenomen, misschien wel de huisarts aan wie zij de nominatie te danken had.

Onlangs verscheen van de hand van Paul Gundlach en Herman Broers Het land van de kunstnier. Biografie van een wereldprimeur, 1913-1970. Meestal gaat een biografie over het levensverhaal van een persoon met de bedoeling de lezer meer inzicht te geven in diens leven. In dit boek gaat de biografie niet over een persoon maar over een object, de kunstnier. Hoe bijzonder is dat!

Willem Kolff (1911-2009)

De twee auteurs van Het land van de kunstnier zijn erin geslaagd om een medisch-technisch onderwerp goed leesbaar en zelfs spannend te beschrijven.  Geen wonder ook. Gundlach is verpleegkundig-specialist en kenner van de nierdialyse bij uitstek. Dat hij ook zoveel belangstelling voor geschiedenis heeft, spat er aan alle kanten vanaf. Broers studeerde journalistiek en geschiedenis en schreef eerder een biografie over de uitvinder van de kunstnier Willem Kolff (1911-2009). Een beter duo voor dit onderwerp is moeilijk voorstelbaar.

Dit boek gaat over de pionier Willem Kolff, die midden in oorlogstijd een levensreddende uitvinding deed. En wat moest hij zich behelpen. Met een waterpomp uit een T-Fordje en een motor uit een naaimachine bouwde hij de eerste nog uiterst primitieve kunstnier. Dat gebeurde niet in een groot academisch ziekenhuis maar in het rustige Stadsziekenhuis in Kampen met zo’n  75 bedden. Hoewel collega’s zijn experiment argwanend gadesloegen, liet geneesheer-directeur Kehrer hem zijn gang maar gaan. Na zestien dialyses die geen succes hadden, lukte het om een patiënt na dialyse in leven te houden. Hoe de kunstnier de jaren erna verbeterde en zijn weg vond in de ziekenhuizen, wordt hierna verhelderd en mooi beschreven.

Vooraanzicht Ziekenhuis Kampen

Het boek laat vooral zien hoe moeizaam de introductie van zo’n nieuwe uitvinding als de kunstnier in de medische wereld ging. Kolff emigreerde in 1950 niet voor niets zwaar teleurgesteld naar de Verenigde Staten. Daar werd hij wel met open armen ontvangen en kreeg de ene na de andere award. Ook internist H. W. Scalonge uit Rotterdam moest in 1948 in het Tijdschrift voor Ziekenverpleging toegeven, dat Nederland trots mocht zijn op Willem Kolff. Dit is medische geschiedenis bij uitstek.

Hoofdzuster Maria ter Welle aangesloten aan het dialyse apparaat

Maar niet alleen medische, ook de verpleegkundige geschiedenis kan hier veel van leren. Zo was hoofdzuster Maria Ter Welle (1900-1946) aanwezig bij de allereerste nierdialyse in het ziekenhuis, waarbij de patiënt uiteindelijk stierf. Dr. Kolff had aanvankelijk geaarzeld om de doodzieke patiënt, wiens nieren het bijna hadden begeven, te dialyseren. Hoofdzuster Ter Welle had hem met de woorden ‘Probeer het maar dokter, hij gaat toch dood’ over de streep getrokken. Deze praktisch ingestelde hoofdzuster Ter Welle werd een betrouwbare steunpilaar voor Kolff. Ze was ook niet te beroerd om zich voor een foto ten behoeve van Kolffs proefschrift aan te laten sluiten aan het dialyseapparaat. Ter Welle verzamelde een aantal vaste verpleegkundigen om zich heen, onder wie zuster Grieteke van den Noort, die bij iedere nieuwe poging om een patiënt te dialyseren klaar stonden om te assisteren. Hun werk was bepaald geen sinecure. Tijdens de urenlange dialyse moest de patiënt goed in de gaten worden gehouden. Het moet voor de verpleegkundigen opwindend zijn geweest om deel uit te maken van deze experimentele fase. Als eerbetoon aan hoofdzuster Ter Welle is de Maria ter Welle Prijs in het leven geroepen door de Nierstichting en de Willem Kolffstichting.

Ook in het St. Clara Ziekenhuis te Rotterdam, waar internist Erik Ernst Twiss in de jaren ’50 het dialyseapparaat  ging gebruiken en doorontwikkelde, werd duidelijk hoe essentieel de rol van verpleegkundigen bij deze behandeling was en is. In de interviews met een drietal dialyse verpleegkundigen van het eerste uur komt dat glashelder naar voren.

Verpleegkundigen van het St. Clara Ziekenhuis Rotterdam (ca. 1965)

De les die beide auteurs de lezer meegeven is, dat je pioniers nooit moet tegenhouden maar juist moet stimuleren. Kortom, dit boek is een pareltje voor zowel medici als verpleegkundigen.

Het boek is hier te bestellen: https://hermanbroers.nl/product/het-land-van-de-kunstnier/

Op 29 oktober 1901 behaalde Frederike Meijboom eindelijk haar verpleegstersdiploma. Dat moet voor haar een enorme opluchting zijn geweest. Ze heeft haar opleidingsjaren als een ware hel ervaren.

Ze startte met de verpleegstersopleiding in 1897 in het Burgerziekenhuis in Amsterdam. Dat liep vrijwel meteen uit op een drama. Ze kon absoluut niet door een deur met directrice Cort van der Linden. Beide dames hadden de ene na de andere aanvaring.

Burgerziekenhuis Amsterdam (1891)

Heftige conflicten

Mogelijk was de aanleiding voor deze ruzies het feit dat ze beiden uit de gegoede klasse kwamen, zij het dat directrice Cort van der Linden een trapje hoger was geboren dan Meijboom. Maar binnen de strikte hiërarchie van het ziekenhuis moest Frederike zich schikken naar de wensen en bevelen van haar meerdere, de directrice. Dat vond ze helemaal niets en dat liet ze ook duidelijk merken. Na een heftig conflict in december 1899 was de maat voor Frederike vol. Toen ze een week vrij had om thuis de kerstdagen door te brengen, liepen de spanningen daar hoog op. Haar vader en moeder probeerden haar tot bedaren te brengen, maar Frederike was diep beledigd. Ze weigerde haar verontschuldigingen aan de directrice aan te bieden en besloot ontslag te nemen. Eenmaal terug in het ziekenhuis na de feestdagen probeerde de directrice haar nog te paaien om te blijven, maar tevergeefs. Frederike  stuurde haar ontslagbrief in. Voor die tijd was dat voor een leerling-verpleegster een hele ongebruikelijke stap. Dat betekende namelijk dat je het als leerling wel kon vergeten om je opleiding in een ander ziekenhuis voort te zetten. Je stond voor altijd op een zwarte lijst. Maar niet Frederike!

Frederike Meijboom in het midden, ca. 1910

Eindelijk gediplomeerd

Met behulp van haar vader, die militair arts was en die veel nuttige contacten had, kon ze haar opleiding voortzetten in het Gemeente Ziekenhuis in Den Haag. Daar moest ze wel een leerjaar over doen. Hoewel ze de sfeer in dit ziekenhuis stukken beter vond dan in Amsterdam, kreeg ze ook hier een aantal flinke conflicten die haar in de problemen brachten. Maar met Frederike Meijboom hoefde je geen loopje te nemen en dus mocht ze na veel vijven en zessen eindelijk op 29 oktober 1901 het verpleegstersexamen afleggen.

Diploma van Frederike Meijboom (1901)

In vier stukken

Toen ik de archiefstukken van Frederike Meijboom aan het bestuderen was, had ik een heus ‘Eureka’ momentje toen ik haar diploma vond. Het lag wat weggefrommeld tussen een stapel papieren en het was in zeer slechte staat. Het leek wel of het in vier stukken was gescheurd en later weer aan elkaar geplakt, waarschijnlijk toen Frederike eind jaren ’60 haar persoonlijke archief afstond. Ik heb me wel eens afgevraagd of het diploma van zelf kapot is gegaan. Ik heb heel wat oude diploma’s door mijn handen laten gaan, maar dit heb ik nooit eerder gezien. Of zou Frederike het zelf uit wraak, boosheid of teleurstelling ooit in vier stukken hebben gescheurd? Hoe dan ook, het mag in ieder geval nooit gerestaureerd worden. Laten we vooral blijven fantaseren over wat er met dit diploma is gebeurd. Want dit is een stukje verpleegkundig erfgoed van de eerste orde!

A. Reynvaan, oud-directrice Wilhelminagasthuis

Dit jaar is het 125 jaar geleden dat vier Amsterdamse (adjunct) directrices om de tafel zaten en besloten een Bond op te richten. Dat was in 1899. Dat jaar moet je alleen al onthouden omdat toen ook de International Council of Nurses, de ICN, is opgericht. Erg voortvarend gingen de vier directrices nog niet te werk, maar de bedoeling was te prijzen

Op 11 oktober 1899, dit jaar dus 125 jaar geleden, richtten vier Amsterdamse (adjunct) directrices de ‘Bond van Directrices en Adjunct-Directrices van Ziekeninrichtingen en Vereenigingen voor Ziekenverpleging ’ op, kortweg de ‘Bond van Directrices’ genoemd. De vier dames waren Geerarda Bernardine Cort van der Linden, directrice van het Burgerziekenhuis en tevens voorzitter, Lientje Kruysse, adjunct-directrice van het Wilhelminagasthuis, Anna Reynvaan, oud adjunct-directrice van het Wilhelminagasthuis en mej. H. Ulfers, adjunct-directrice van het Binnengasthuis.

Leerling-insigne Wilhelminagasthuis

Het doel van de ‘Bond van Directrices’ was om met elkaar in een vertrouwde omgeving de problemen te bespreken waar directrices rond 1900 tegen aan liepen. En dat waren er nogal wat. Volgens Anna Reynvaan, secretaresse van de club, waren er “tal van quaesties en bezwaren” die zij als leidinggevenden moesten oplossen.

L. Kruysse, adjunct-directrice Wilhelminagasthuis

Onberispelijke zalen

In de praktijk hadden deze vroege directrices meestal een beperkte opleiding gehad en hadden ze weinig ervaring van het dagelijkse werk op zaal. Hun voornaamste taak was het om beschaving te brengen in de ziekenhuizen, die vaak nog functioneerden met personeel uit de tijd van de oude gasthuizen. Deze eerste generatie directrices was niet in de eerste plaats aangenomen om zelf medische of verpleegkundige handelingen te verrichten. Van hen werd verwacht dat zij zich bezig hielden met de transitie naar moderne, beschaafde ziekenverpleging. Ze moesten er vooral op letten dat de vrouwen die zich meldden om de verpleegstersopleiding te volgen over de juiste beschaving beschikten. Bij deze opleiding leerde de geneesheer-directeur hen de theorie en de adjunct-directrice de praktijk. Daarnaast moesten de directrices het ziekenhuis managen, zoals je dat doet bij een groot huishouden met veel personeel. En dat konden deze dames goed, want dat was precies het milieu waarin ze opgegroeid waren. Dat betekende dat de linnenkast op orde moest zijn, dat ze controle hielden op diefstal en dat het eten niet te duur mocht worden ingekocht. Ook moesten de ziekenzalen onberispelijk zijn tijdens de doktersvisite, waarbij de patiënten in uniforme ziekenhuiskleding in bed lagen.

G. B. Cort van der Linden, directrice Burgerziekenhuis

Kritiek op de directrices

Voor deze belangrijke functie, die hiërarchisch direct onder de geneesheer-directeur viel, kregen de directrices niet betaald. Dat wilden ze zelf niet en was ook niet nodig. Ze hoefden er immers niet van te leven zoals de ‘gewone’ verpleegsters. Maar toen ziekenhuizen vanaf 1895 groeiden, medische behandelingen ingewikkelder werden en jonge artsen met moderne ideeën in dienst kwamen, kregen deze dames-directrices, zoals ze ook genoemd werden, steeds vaker kritiek. Het zou hen ontbreken aan kennis over moderne ziekenverpleging. Ze liepen achter de feiten aan, konden de vernieuwingen niet bijbenen en kregen het steeds moeilijker. De tweede generatie directrices, beter opgeleid en met meer ervaring, namen hun posities in.

Ruzie met Meijboom

Leerling-insigne Burgerziekenhuis

Zo botste Frederike Meijboom in 1897 als leerling-verpleegster in het Burgerziekenhuis heftig met directrice Cort van der Linden (op haar japon draagt ze het ziekenhuis insigne). Meijboom verweet haar weinig ervaring als verpleegster te hebben, iets dat de directrice haar natuurlijk niet in dank af nam. Toen Meijboom zelf adjunct-directrice was, vroeg men haar diverse keren om lid te worden van de ‘Bond van Directrices’. Ze weigerde dit zolang directrice Cort van der Linden presidente was.

Bij gebrek aan een foto van H. Ulfers, het gebouw

Toen Frederike Meijboom in 1920 zelf voorzitter van de ‘Bond van Directrices’ was, wist ze het gezapige clubje, dat toen uit ongeveer 50 leden bestond, een enorme impuls te geven. Relevante onderwerpen over leiderschap en salariëring stonden nu op de agenda. Ook bracht ze  internationale aansluiting met zusterorganisaties tot stand, waarvoor Meijboom graag naar het buitenland afreisde. In 1969 veranderde de naam in ‘Vereniging van Verpleegkundig Directrices en Directeuren van Ziekenhuizen’. Vanaf die tijd zou de functie van adjunct-directrice ook langzaam uit het ziekenhuis verdwijnen om plaats te maken voor economen en managers.

Leerling-insigne Binnengasthuis